Reglur viðlagatryggingar Íslands um meðferð og afgreiðslu bótamála
1. Inngangur.
Stjórn Viðlagatryggingar Íslands hefur sett eftirfarandi reglur um meðferð og afgreiðslu bótamála samkvæmt ákvæðum 1. málsliðar 1. málsgreinar 15. greinar laga nr. 55/1992 um Viðlagatryggingu.
Meðferð bótamála og uppgjör tjónbóta fer fram á grundvelli ákvæða laga um Viðlagatryggingu Íslands nr. 55/1992, ákvæða reglugerðar um VÍ nr. 83/1993, lögum um vátryggingasamninga nr. 20/1954 og öðrum reglum og lagaákvæðum sem um þennan málaflokk gilda og vitnað er til í ákvæðum þeirra laga og reglugerða sem settar með heimild í þeim.
2. Vátryggingarvernd Viðlagatryggingar Íslands - vátryggðar eignir.
Sú áhætta sem VÍ vátryggir gegn samkvæmt 4. grein laganna um Viðlagatryggingu er vátrygging gegn beinu tjóni af völdum eftirtalinna náttúruhamfara: eldgosa, jarðskjálfta, skriðufalla, snjóflóða og vatnsflóða.
Í reglugerð nr. 83/1993 um Viðlagatryggingu er skilgreint nánar hvað felist í 1. málsl. 4. greinar laganna. Þar segir:
Hættur þær, sem vátryggt er gegn með viðlagatryggingu, sbr. 4. gr. laga nr. 55/1992 um Viðlagatryggingu Íslands eru þessar:
Eldgos, t.d. er hraun eða gjóska veldur skemmdum eða eyðileggingu á vátryggðum munum.
Jarðskjálfti, sem veldur skemmdum eða eyðileggingu á vátryggðum munum.
Skriðufall, þ.e. þegar skriða úr fjalli eða hlíð fellur skyndilega á vátryggða muni með þeim afleiðingum að þeir skemmast eða eyðileggjast.
Snjóflóð merkir snjóskriðu, sem fellur skyndilega úr fjalli eða hlíð á vátryggða muni með þeim afleiðingum að þeir skemmast eða eyðileggjast. Það telst ekki vera snjóflóð, þótt þak eða veggir húss sligist eða brotni undan snjó, sem safnast á eða að húsi vegna snjókomu, skafrennings eða foks. Sama á við um aðra muni, sem skemmast með svipuðum hætti.
Vatnsflóð merkir flóð, er verður þegar ár eða lækir flæða skyndilega yfir bakka sína eða flóðbylgjur frá sjó eða vötnum ganga á land og valda skemmdum eða eyðileggingu á vátryggðum munum. Árleg eða reglubundin flóð úr ám, lækjum, sjó eða vötnum teljast hér ekki vatnsflóð. Sama á við um venjulegt leysingavatn eða flóð, sem að einhverju eða öllu leyti verður af mannavöldum, t.d. þegar vatnsgeymar, stíflugarðar eða önnur mannvirki bresta af öðrum ástæðum en náttúruhamförum.
5. gr. Skylt er að vátryggja allar húseignir og lausafé sem er brunatryggt hjá vátryggingafélagi sem starfsleyfi hefur hér á landi. Vátryggingarskyldan nær einnig til lausafjár sem vátryggt er almennri samsettri vátryggingu er innifelur brunatryggingu, enda flokkist slík vátrygging undir eignatryggingar samkvæmt [22. gr. laga nr. 60/1994, um vátryggingastarfsemi].1) Sé brunatrygging á lausafé innifalin í aláhættutryggingu (all risks vátryggingu) eða sértryggingu, t.d. fiskeldistryggingu, skal lausaféð ekki viðlagatryggt, nema með sérstöku samþykki stjórnar stofnunarinnar.
Einnig er skylt að vátryggja neðangreind mannvirki þótt þau séu ekki brunatryggð:
1. Hitaveitur, vatnsveitur og skolpveitur í eigu sveitarfélaga eða ríkissjóðs.
2. Hafnarmannvirki í eigu sveitarfélaga eða ríkissjóðs.
3. Brýr sem eru 50 m eða lengri.
4. Raforkuvirki, þar á meðal dreifikerfi, stíflur og veitumannvirki, í eigu hins opinbera.
5. Síma- og fjarskiptamannvirki í eigu hins opinbera.
6. Skíðalyftur.
7. gr. Nú berst vátryggingafélagi beiðni um brunatryggingu á fasteign eða lausafé sem almennt er ekki venja að brunatryggja eða hætta á brunatjóni er mjög óveruleg og skal félagið þá leita samþykkis stofnunarinnar áður en viðlagaiðgjald er reiknað af vátryggingunni. Sé ákvæðis þessa ekki gætt telst hinn brunatryggði hlutur ekki viðlagatryggður.
8. gr. Mannvirki, sem reist er gegn banni yfirvalda eða andstætt ákvæðum í settum rétti þannig að ætla má að mannvirkinu sé af þeirri ástæðu hættara við skemmdum af náttúruhamförum en ella, er óheimilt að viðlagatryggja hvort sem það er brunatryggt eða ekki.
3. Vátryggingaratburður.
Þegar einhver sá atburður gerist sem setur þær eignir í hættu sem njóta tryggingaverndar VÍ skal vátryggður þegar í stað tilkynna VÍ um það.
Þegar hætta er á að vátryggingaratburður gerist eða hann hefur gerst og það hefur verið tilkynnt stofnuninni eða starfsmenn stofnunarinnar fá vitneskju um það með öðrum hætti tekur stofnunin afstöðu til þess hvort gera þurfi sérstakar ráðstafanir til björgunar vátryggðra muna eða til að hindra frekara tjón. Slíkar ráðstafanir skulu, svo sem kostur er, gerðar í samvinnu við almannavarnir.
Sú skylda er lögð vátryggða á herðar að gera hverjar þær ráðstafanir sem unnt er til að varna og lágmarka tjón. Aðgerðir VÍ og/eða annarra í því sambandi létta ekki þeirri skyldu af vátryggða sjálfum.
Þegar meiriháttar bótaskyldur atburður hefur orðið fer eftirfarandi ferli í gang með tilheyrandi verklagsreglum.
Starfsmenn Viðlagatryggingar kanna vettvang.
Fundur haldinn á tjónasvæðinu með vátryggðum og stjórnendum sveitarfélaga/-sveitarfélags. Upplýsingum dreift á fundinn um réttindi og skyldur tjónþola, upplýsingagjöf til tjónamatsmanna og efnisinnihald tilkynninga til viðkomandi tryggingafélags.
Fundur haldinn með stjórnendum tjónasviðs annarra tryggingafélaga um hugsanlegt samstarf um mat á innbúum einstaklinga og um efni og form tjónstilkynninga til Viðlagatryggingar.
4. Aðgerðir Viðlagatryggingar við tjónsatburð.
Þegar VÍ fær vitneskju um tjón sem ætla má að viðlagatrygging taki til skal svo fljótt sem unnt er gera ráðstafanir til að fá úr því skorið hvort tjónið sé bótaskylt og eftir atvikum láta meta það.
Þegar vátryggingaratburður hefur orðið, skal stofnunin gera ráðstafanir til að skoða og meta tjón og til þess skal hún kveðja hæfan og óvilhallan matsmann eða -menn.
Stjórn Viðlagatryggingar getur eftir atvikum óskað þess, að tjón skuli metið af dómkvöddum matsmanni eða -mönnum. Um kostnað af mati dómkvaddra manna fer eftir almennum réttarreglum.
Ætíð skal gefa vátryggðum kost á að vera viðstaddur skoðun og koma sjónarmiðum sínum á framfæri við matsmann eða -menn.
Matsmaður eða -menn skulu skila skriflegri matsgerð og ljúka störfum svo fljótt sem kostur er.
Kröfur VÍ til matsmanna og vinnuferill:
Ráðning matsstjóra og skipulagning tjónamats og vinnsluferils.
Kveðja skal aðeins til matsmenn sem hafa faglega og tæknilega þekkingu til starfsins á því sviði sem fjallað er um hverju sinni.
Æskilegt er að matsmaður hafi reynslu af matsstörfum.
Matsstjóri fundi reglulega með matsmönnum til þess að tryggja samræmd vinnubrögð ásamt því að útbúa leiðbeinandi einingaverð sem við eiga í viðkomandi tjónamati.
Í vafatilfellum skal matsmaður ráðfæra sig við matsstjóra um meðhöndlun mála.
5. Ákvörðun bóta.
Við ákvörðun bóta skal fara eftir sérákvæðum viðlagatryggingarlaganna og meginreglum vátryggingaréttar, sbr. m.a. eftirfarandi reglur:
1. Vátryggingin greiðir einungis bætur fyrir beint tjón, sbr. 36. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga.
2. Vátryggingarfjárhæðin veitir ekki sönnun fyrir verðmæti vátryggðra muna. Hún er þó ávallt hámark þeirrar ábyrgðar, sem miða skal við, þegar bætur eru ákveðnar.
3. Verðmæti vátryggðra eigna skal ákveða með hliðsjón af því hvert var raunverulegt verðmæti þeirra á verðlagi, þegar vátryggingaratburður varð. Skal þá tekið tillit til verðrýrnunar vegna aldurs, notkunar, minnkaðs notagildis eða annarra ástæðna, sbr. 37. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga.
4. Bætur fyrir vörur, sem vátryggður hefur framleitt til sölu eða hefur annars til sölu, skulu ákveðnar eftir reglum 38. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga.
5. Þegar um tjón að hluta er að ræða ákvarðast bætur eftir því hvað kostar að gera við hið skemmda svo það verði eins eða sem næst því eins og fyrir vátryggingaratburðinn. Bætur geta þó aldrei orðið hærri en mismunur á verðmæti hlutar fyrir tjónið og verðmæti hans eftir tjónið. Tjónþoli skal varðveita skemmda eign eða hlut eftir því sem kostur er, þar til hann fær tjónið bætt.
6. Sé vátryggður hlutur meira virði en vátryggingarfjárhæðinni nemur bætist tjónið hlutfallslega þannig:
tjónsfjárhæð x vátryggingarfjárhæð / raunverulegt verðmæti = bætur
Eigin áhætta vátryggðs samkvæmt ákvæðum 10. greinar viðlagatryggingarlaganna dregst frá bótafjárhæð þeirri, sem þannig er fengin. Þar segir:
Eigin áhætta vátryggðs skal vera 5% af hverju tjóni, þó eigi lægri fjárhæð en hér segir:
1. Lágmark eigin áhættu vegna muna, sem vátryggðir eru skv. 1. mgr. 5. gr., er 40.000 kr.
2. Lágmark eigin áhættu vegna muna, sem vátryggðir eru skv. 2. mgr. 5. gr., er 400.000 kr.
VÍ beitir eftirfarandi reglum við ákvörðun eigin áhættu:
1. Litið er á öll tjón hjá sama tryggjanda innan viðkomandi lóðarmarka sem eitt.
2. Litið er á hjón eða fólk í skráðri sambúð sem sama tryggjanda.
3. Viðbótartjónsuppgjör og eldri uppgjör eru meðhöndluð sem eitt tjón.
6. Takmörkun greiðsluskyldu VÍ og heimildir til lækkunar eða synjunar bótakröfu.
Heildargreiðsluskylda Viðlagatryggingar vegna hvers vátryggingaratburðar er takmörkuð samkvæmt ákvæðum 18. greinar viðlagatrggingarlaganna. Þar segir:
Heildargreiðsluskylda Viðlagatryggingar Íslands vegna hvers vátryggingaratburðar takmarkast við 7,5‰ af samanlögðum vátryggingarfjárhæðum sem í gildi eru við upphaf vátryggingaratburðarins. Frá 1. janúar 1994 takmarkast greiðsluskylda við 10‰ af samanlögðum vátryggingarfjárhæðum.
Nemi bætur vegna sama vátryggingaratburðar hærri fjárhæð en í 1. mgr. segir skal hlutur allra vátryggðra, sem tjón bíða, skerðast í sama hlutfalli.
Heimilt er að lækka bætur eða synja bótakröfu alveg við aðstæður samkvæmt ákvæðum 16. greinar viðlagatryggingarlaganna. Þar segir:
Heimilt er að lækka bætur eða synja alveg bótakröfu:
1. Þegar hús eða annað mannvirki, sem skemmist, er reist á stað sem almennt var vitað fyrir fram að var hættulegur með tilliti til náttúruhamfara, t.d. ef mannvirki á sama stað hefur oftar en einu sinni orðið fyrir sams konar tjóni. Sama á við um lausafé sem geymt er í húsi eða öðru mannvirki við þær aðstæður sem hér greinir.
2. Þegar gerð eða viðhald húss eða annars vátryggðs hlutar er óforsvaranlegt eða andstætt fyrirmælum í settum rétti og ljóst er að tjón hefur hlotist af eða orðið víðtækara af þessum sökum.
Heimild samkvæmt 16. grein viðlagatryggingarlaganna er aðeins beitt að undangenginni afstöðu stjórnar VÍ þess efnis hverju sinni.
7. Greiðsla bóta
Vátryggingabætur skulu inntar af hendi svo fljótt sem unnt er í samræmi við ákvæði 24. greinar vátryggingasamningalaganna en þar segir:
Krefja má um greiðslu bóta 14 dögum eftir að félagið átti þess kost að afla þeirra upplýsinga, er þörf var á til þess að meta vátryggingaratburðinn og ákveða upphæð bótanna.
Ef augljóst er orðið, áður en endanleg ákvörðun bótanna getur átt sér stað, að félaginu beri að minnsta kosti að greiða nokkurn hluta upphæðar þeirrar, er það er krafið um, má krefjast greiðslu á þeim hluta hennar samkvæmt reglum þeim, sem settar eru í 1. mgr. þessarar greinar.
8. Ágreiningur um bótaskyldu og fjárhæð bóta.
Komi upp ágreiningur við vátryggða um greiðsluskyldu Viðlagatryggingar og/eða fjárhæð vátryggingabóta skal stjórn stofnunarinnar taka afstöðu til þess ágreinings í formi úrskurðar sem skal kveðinn upp svo fljótt sem auðið er.
Vilji vátryggður ekki sætta sig við úrskurð stofnunarinnar getur hann, innan 30 daga frá því að honum barst tilkynning stjórnarinnar, skotið ágreiningnum til úrskurðarnefndar samkæmt 19. grein viðlagatryggingarlaganna.